«Της Δικαιοσύνης Ήλιε Νοητέ»

«Πάντες οι της ελληνικής παιδείας μετέχοντες Έλληνές εισι» – Ισοκράτης

Γιάννης Τσαρούχης, 1940, Για την Ποιητική Συλλογή του Οδυσσέα Ελύτη «Προσανατολισμοί»

Υπάρχουν ανά τον κόσμο Έλληνες. Κι εντός της Ελλάδας Έλληνες, Ελληναράδες, Γραικοί και Γραικύλοι.

Έλληνας όμως δεν είναι ο ιθαγενής μήτε ο γαλουχημένος με τα εθνικά ιδανικά Ελληναράς, ο «μαγκάκος», ο «η Ελλάδα δεν πεθαίνει, ρε», αλλά και ούτε η φαιδρή εκδοχή φασιστοειδών εθνικιστών που υπεραμύνονται για τη διαφορετικότητα του ελληνικού κυττάρου (βλέπε θεωρίες Λιακόπουλου, Πλεύρη και Σία).

Έλληνας είναι ο σκεπτόμενος άνθρωπος, ο διανοητής.

Έλληνας είναι ο της ελληνικής παιδείας μετέχων. Όχι απαραίτητα ο μελετητής όλων των αρχαίων ελληνικών συγγραμμάτων.

Αλλά, αν η ελληνική παιδεία επικεντρώνεται στο ουμανιστικό ιδεώδες, τότε Έλληνας είναι ο βαθιά και απροκάλυπτα ανθρωπιστής.

Έλληνας είναι αυτός που καταδίκασε την αποδιδόμενη στον Αλκιβιάδη (έξυπνου και προικισμένου κατά τα άλλα Αθηναίου) βεβήλωση των Ερμών και του απέδωσε ευθύνες για τα λάθη του στη Σικελική Εκστρατεία.

Έλληνας ήταν ο Κλείτος ο Μέλας, ο στενός φίλος του Αλεξάνδρου που τού έσωσε τη ζωή στο Γρανικό και ως πραγματικός του φίλος δε δίστασε να τον ψέξει για τρυφηλή ζωή και να στιγματίσει τη γλοιώδη συμπεριφορά των κολάκων που τον περιτριγύριζαν, για να χάσει τελικά τη ζωή του στη Σαμαρκάνδη απ' το χέρι του ευεργετηθέντος μεγάλου στρατηλάτη.

Έλληνας είναι ο λιτοδίαιτος, ο παράγων αρμονία μέσα από την αφαίρεση.

Έλληνας είναι ο αμφισβητητής, αλλά και ο μη – μισαλλόδοξος.

Ελληνίδα ήταν η Μαντώ Μαυρογένους που ξόδεψε όλη της την περιουσία στον αγώνα για τη λευτεριά και πέθανε στην ψάθα.

Έλληνας είναι αυτός που δε βιάζεται να μιλήσει, πριν ακούσει.

Έλληνες ήταν οι Αθηναίοι που απευθύνθηκαν στον Παύλο στον Άρειο Πάγο κι όταν εκείνος χρησιμοποίησε στωϊκή φιλοσοφία για να τους προσεγγίσει του απάντησαν: «Αυτά που μας λες τα γνωρίζουμε, αλλά θα έρθουμε και αύριο να σε ακούσουμε». Όχι, δεν εκόμισε ο Παύλος καμιά γλαύκα εις Αθήνας, όταν κήρυττε το νέο θεό. Κι όχι, ο βωμός «τω αγνώστω Θεώ» δεν ήταν ο βωμός στο Γιαχβέ. Ήταν ο βωμός των αγνωστικιστών στο θείο. Απλώς οι Αθηναίοι θέλησαν για μια ακόμη φορά να ταχθούν θετικά απέναντι στην ιδέα ενός σωτήρα. Ούτε η πρώτη ούτε η τελευταία φορά. Έκτοτε πολλοί σωτήρες εμφανίστηκαν. Κι αποδείχθηκαν ζούφιοι.

Για να αγαπήσουμε τον άνθρωπο, είναι καλό να γνωρίζουμε ότι σωτήρες δεν υπήρξαν ποτέ οι άνθρωποι. Απλώς μαρτυροποιούνται όσοι πεθαίνουν νωρίς.

Πιο καλά να εξανθρωπίζεσαι πιστεύοντας σε κάποιες ιδέες. Όσο για τους θεούς, «απέσβετο και λάλον ύδωρ»...

© Eλένη Καλλιανέζου, Αθήνα 15 Νοεμβρίου 2008

Ηγερίες

Émile-Antoine Bayard, Gavroche (Γαβριάς), εικονογράφηση από το βιβλίο του Β. Ουγκώ, Les Μisérables (Oι Άθλιοι)

Τραγουδώ χειμώνα – θέρος

σ' αυτό φταίει ο Βολταίρος.

Φτώχεια έχω για προικιό

γράψε λάθος του Ρουσσώ.

Βίκτωρ Ουγκώ, διά στόματος Γαβριά, "Οι Άθλιοι".

Claude Lorrain, H Ηγερία θρηνεί το Νουμά, 1669, Galleria Nazionale di Capodimonte, Ιταλία - Νάπολη

"Όταν η κοινωνία τρέχει τον κατήφορον της διαφθοράς, μη διηγείσαι κακοήθη συμβάντα, μήτε κατηγορώντας τα· επειδή τότε κανείς δεν ψηφά την κατηγορίαν σου, αλλά καθένας εμψυχώνεται βλέποντας ότι έχει συντρόφους." - Ανδρέας Λασκαράτος.

Ενοχλούμαι από την απαξίωση του πολιτικού βίου κι απ' το λιντσάρισμα των πολιτικών προσώπων σε τηλεόραση, ιστολόγια, ραδιόφωνo και Tύπο.

Ενοχλούμαι από τα παρα-πολιτικά πυρά και τον αμετροεπή καταγγελτικό λόγο, που στόχο έχουν να κερδίσουν μεγάλες ακροαματικότητες.

Έχοντας μάθει να διοχετεύουμε το θυμό μας σε κορωνίδες και με την υπερχρήση των θαυμαστικών ξεχάσαμε το νόημα των αποσιωποιητικών και της τελείας.

Όμως η εκφορά της απαξίας δεν οδηγεί σε αξιώσεις, με τον ίδιο τρόπο που η ασχήμια ή η συχνή προβολή του ανήθικου δεν παράγουν ομορφιά ή ήθος.

Αντίθετα, το ανήθικο, το κραυγαλέο ή το άσχημο μπορούν να παράξουν ομορφιά διαδραστικώς μόνο όταν ο λόγος αλλάζει και η άνους κραυγή απαντηθεί με επιχειρηματολογία και ήθος -χωρίς ο λόγος να πέφτει στην παγίδα του ηθικολογικού.

Ήταν απαγορευμένο στην αρχαία Αθήνα της ακμής όσοι αγόρευαν στην Εκκλησία του Δήμου να χειρονομούν υπερβολικά. Ύστερα από την τυραννία των Τριάκοντα άρχισε πλέον να γίνεται συνήθης και η αλλαγή στη σημειολογία των κινήσεων.

Οι δημαγωγοί ανέκαθεν χρησιμοποιούν το «πιασάρικο» και το εύπεπτο για να κερδίσουν κοινό, ένα παζάρεμα με το συναίσθημα των μαζών που αγγίζει το ίδιο τη γιαγιά που παρακολουθεί το σήριαλ του Φώσκολου, τη θεια μου τη Μαρίτσα που πήγε φυλακή ως κομμουνίστρια γιατί δεν υπέγραφε δήλωση, μέχρι το παιδί που ζει ημι-προστατευμένο σε μια μπάσταρδη δεοντολογία καλής συμπεριφοράς με ανάπτυξη οικολογικής συνείδησης και αντι-βίας από τη μια και παιχνίδια στον υπολογιστή όπου η εξολόθρευση των κακών πριμοδοτείται με πόντους από την άλλη.

Αξιώνω λόγο που διέπεται από κάποιες αρχές σημαίνει ότι και ο δικός μου λόγος οφείλει να στηρίζεται στις αρχές που αξιώνω από τους άλλους.

Andrei Tarkovski, Σκηνή από την ταινία Offret (Θυσία), 1986. Στο ρόλο του Alexander o Erland Josephson. Little Man o Tommy Kjellkvist.

© Ελένη Καλλιανέζου, Αθήνα 26 Οκτωβρίου 2008